Thuốc ho chứa codein: vì sao không dùng cho trẻ dưới 12 tuổi

Trẻ dưới 12 tuổi không được dùng thuốc ho phối hợp có chứa codein. Cục Quản lý Dược đã đưa nội dung chống chỉ định này vào thông tin dược lý của các thuốc chứa codein từ năm 2016, vì cơ thể một số trẻ chuyển codein thành morphin quá nhanh, có thể gây suy hô hấp nguy hiểm. Khi con ho đầu mùa đông, cha mẹ cần đọc kỹ thành phần siro hay viên ngậm và hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi cho con dùng.

Mùa lạnh, ho là lý do hàng đầu đưa trẻ đến phòng khám. Không ít gia đình vẫn giữ trong tủ một chai thuốc ho người lớn từng dùng, hoặc được người quen giới thiệu loại "cắt ho rất nhanh". Nhiều sản phẩm như vậy có chứa codein.

Codein là gì và vì sao có trong thuốc ho

Codein là một hoạt chất thuộc nhóm opioid, có tác dụng giảm ho và giảm đau. Nó thường được phối hợp với các hoạt chất khác trong siro ho, viên ho hoặc thuốc giảm đau. Bản thân codein tác dụng yếu; trong gan, một enzym có tên CYP2D6 chuyển một phần codein thành morphin, và chính morphin tạo ra phần lớn tác dụng.

Theo nội dung Công văn 12973/QLD-ĐK ngày 7/7/2016 của Cục Quản lý Dược, tỷ lệ người chuyển hóa nhanh, tức có gen làm enzym CYP2D6 hoạt động mạnh, thay đổi theo chủng tộc, từ khoảng 1,2-2% ở người châu Á đến khoảng 29% ở người châu Phi/Ethiopia. Ở những người này, nồng độ morphin trong máu tăng cao hơn, nguy cơ ngộ độc opioid lớn hơn ngay cả khi dùng liều thông thường. Không có cách nào nhận ra trẻ thuộc nhóm này chỉ bằng quan sát bên ngoài.

Chiều ngược lại cũng đáng biết. Công văn cho biết có tới khoảng 7% người da trắng thiếu một phần hoặc hoàn toàn enzym CYP2D6; ở những người này codein chuyển thành rất ít morphin nên thuốc gần như không giảm đau, giảm ho. Như vậy cùng một liều codein, người này có thể không thấy tác dụng, người khác lại bị ngộ độc. Với trẻ nhỏ đang ho, sự khó đoán này là lý do cơ quan quản lý chọn cách chống chỉ định thay vì chỉ khuyên thận trọng.

Quy định hiện hành tại Việt Nam

Công văn 12973/QLD-ĐK thay thế Công văn 15113/QLD-ĐK năm 2013, khi đó chỉ yêu cầu thận trọng với trẻ dưới 12 tuổi. Những điểm chính của văn bản năm 2016:

Công văn cũng liệt kê các tình trạng suy giảm chức năng hô hấp cần lưu ý ở trẻ: bệnh thần kinh cơ, bệnh tim hoặc phổi nặng, nhiễm khuẩn đường hô hấp trên hoặc phổi, đa chấn thương, vừa trải qua phẫu thuật lớn. Đáng chú ý, nhiễm khuẩn hô hấp, tức chính lý do khiến trẻ ho, cũng nằm trong danh sách này.

Văn bản được ban hành từ năm 2016; khi cần đối chiếu cho một thuốc cụ thể, cha mẹ nên đọc tờ hướng dẫn sử dụng mới nhất của sản phẩm hoặc hỏi dược sĩ.

Dấu hiệu ngộ độc opioid ở trẻ

Công văn 12973 mô tả các triệu chứng ngộ độc opioid gồm: lơ mơ, buồn ngủ, thở nông, đồng tử co nhỏ, buồn nôn, nôn, táo bón, chán ăn. Trường hợp nặng có thể suy tuần hoàn và suy hô hấp, đe dọa tính mạng và rất hiếm khi gây tử vong. Văn bản cũng nhắc tới các báo cáo trẻ tử vong sau cắt amidan hoặc nạo V.A dù dùng đúng liều được kê, và các trẻ này mang gen chuyển hóa siêu nhanh.

Nếu trẻ đã lỡ uống thuốc có codein và có biểu hiện ngủ li bì khó đánh thức, thở chậm, thở rít hay môi tím, cần đưa đi cấp cứu ngay, mang theo chai thuốc.

Người lớn và mẹ cho con bú cũng cần lưu ý

Trang thông tin codein của NHS cho biết phần lớn người lớn và trẻ từ 12 tuổi có thể dùng codein, nhưng thuốc có thể gây nghiện nên bác sĩ chỉ kê lượng vừa đủ; không nên ngừng đột ngột khi đã dùng một thời gian. Tác dụng phụ thường gặp gồm táo bón, buồn nôn, buồn ngủ, đổ mồ hôi. Tác dụng phụ hiếm nhưng nghiêm trọng gồm thở chậm hoặc nông, nhịp tim bất thường, tụt huyết áp.

Với mẹ đang cho con bú, NHS cho biết codein thường không được dùng vì có thể gây tác dụng phụ cho em bé. Công văn của Cục Quản lý Dược giải thích: ở người mẹ chuyển hóa siêu nhanh, nồng độ morphin trong sữa có thể cao hơn, rất hiếm gặp nhưng có thể gây ngộ độc ở trẻ bú mẹ.

Cách kiểm tra chai thuốc ho trong tủ

1. Đọc phần thành phần, tìm chữ codein, codeine hoặc codein phosphat.
2. Kiểm tra mục chống chỉ định và đối tượng sử dụng ghi trên tờ hướng dẫn.
3. Không dùng thuốc ho của người lớn cho trẻ, dù chỉ "một chút cho dễ ngủ".
4. Không cho trẻ dùng thuốc ho người khác được kê; bài hậu quả của việc dùng chung đơn thuốc nói rõ vì sao.
5. Thuốc đã hết hạn hoặc không còn dùng nên được hủy đúng cách thay vì để lại trong tủ.

Con ho mùa lạnh, cha mẹ nên làm gì

Ho là phản xạ giúp tống đờm và tác nhân gây bệnh ra ngoài. Phần lớn ho do cảm lạnh ở trẻ tự đỡ trong vòng vài tuần với chăm sóc tại nhà: cho trẻ uống đủ nước, giữ ấm, vệ sinh mũi, giữ không khí trong nhà sạch, tránh khói thuốc lá. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi trẻ thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, sốt cao, bỏ bú, ho kéo dài hoặc ho từng cơn kèm nôn.

Khi đi khám, có thể hỏi bác sĩ: thuốc này có chứa codein hay opioid nào không, có phù hợp với tuổi của con không, cần theo dõi dấu hiệu gì sau khi dùng. Danh sách câu hỏi gợi ý nằm trong bài những câu hỏi cần trao đổi với bác sĩ trước khi lấy thuốc.