Cảnh Báo Nhà Thuốc
Trang chủ › An Toàn Kê Đơn

Nguy cơ kháng thuốc do tự ý mua thuốc kháng sinh tự điều trị

Ban biên tập Cảnh Báo Nhà Thuốc · · Cập nhật
Nguy cơ kháng thuốc do tự ý mua thuốc kháng sinh tự điều trị

Tự ý mua kháng sinh để tự điều trị là một trong những nguyên nhân thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc. Khi kháng sinh được dùng không cần thiết, sai loại, sai liều hoặc không đủ thời gian, những vi khuẩn sống sót có cơ hội thích nghi và trở nên khó tiêu diệt hơn. Hậu quả là lần sau khi thực sự cần, kháng sinh có thể không còn hiệu quả với bạn và với những người xung quanh. Tổ chức Y tế Thế giới coi kháng kháng sinh là một trong những mối đe dọa lớn đối với sức khỏe toàn cầu. Bài viết giải thích cơ chế, các hiểu lầm phổ biến và cách hành động đúng khi có triệu chứng.

Kháng thuốc hình thành ra sao

Vi khuẩn sinh sôi rất nhanh, và trong một quần thể lớn luôn có một số cá thể mang đặc điểm giúp chúng chịu đựng kháng sinh tốt hơn. Khi tiếp xúc với kháng sinh, những vi khuẩn nhạy cảm bị tiêu diệt, còn những vi khuẩn có khả năng chống chịu sống sót và tiếp tục nhân lên. Theo thời gian, quần thể vi khuẩn kháng thuốc chiếm ưu thế.

Vi khuẩn còn có thể trao đổi gen kháng thuốc với nhau, kể cả giữa các loài khác nhau. Điều này khiến tình trạng kháng thuốc lan rộng nhanh hơn. Mỗi lần dùng kháng sinh, dù đúng hay sai, đều tạo áp lực chọn lọc; dùng sai càng làm tăng áp lực này mà không mang lại lợi ích điều trị.

Tự mua kháng sinh góp phần như thế nào

Khi tự điều trị, người bệnh thường mắc một hoặc nhiều sai lầm sau:

  • Dùng cho bệnh do virus: cảm lạnh, cúm, phần lớn viêm họng, viêm phế quản cấp thường do virus. Kháng sinh không có tác dụng nhưng vẫn tác động lên vi khuẩn có ích trong cơ thể.
  • Chọn sai loại: mỗi kháng sinh có phổ tác dụng khác nhau. Chọn theo cảm tính hoặc theo lời người quen có thể không trúng vi khuẩn gây bệnh.
  • Dùng sai liều: liều thấp hơn cần thiết có thể không đủ diệt vi khuẩn nhưng vẫn đủ để chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc.
  • Ngừng sớm: mua vài viên dùng thử, thấy đỡ thì thôi.
  • Đổi qua lại nhiều loại: dùng loại này không đỡ thì mua loại khác mạnh hơn.

Mỗi sai lầm trên đều có thể khiến vi khuẩn tiếp xúc với kháng sinh trong điều kiện thuận lợi cho chúng thích nghi.

Những hiểu lầm phổ biến về kháng sinh

Hiểu lầmThực tế
Kháng sinh là thuốc “kháng viêm”Kháng sinh diệt vi khuẩn, không phải thuốc chống viêm. Viêm có thể do nhiều nguyên nhân không phải vi khuẩn
Sốt là phải dùng kháng sinhSốt có nhiều nguyên nhân, phần lớn do virus ở các bệnh thông thường
Đờm xanh, vàng nghĩa là nhiễm khuẩnMàu đờm không đủ để kết luận cần kháng sinh
Kháng sinh đắt tiền, “đời mới” thì tốt hơnKháng sinh phổ rộng hoặc thế hệ mới không phải lúc nào cũng phù hợp và dùng tùy tiện còn làm mất đi lựa chọn dự phòng
Kháng thuốc là do cơ thể “nhờn thuốc”Chính vi khuẩn trở nên kháng thuốc, không phải cơ thể người

Hậu quả với chính người dùng

Kháng thuốc không chỉ là vấn đề xa vời của cộng đồng. Người tự dùng kháng sinh có thể gặp ngay những hậu quả:

  • Bệnh kéo dài, tái phát, phải dùng nhiều đợt thuốc.
  • Lần nhiễm khuẩn sau khó điều trị hơn, có thể cần thuốc tiêm hoặc nhập viện.
  • Tác dụng phụ như tiêu chảy, nấm, dị ứng mà không nhận được lợi ích tương ứng.
  • Rối loạn hệ vi sinh đường ruột, tạo điều kiện cho một số vi khuẩn gây tiêu chảy nặng phát triển.
  • Che lấp triệu chứng, chậm chẩn đoán bệnh thật sự.
  • Tốn chi phí cho thuốc không cần thiết.

Hậu quả với gia đình và cộng đồng

Vi khuẩn kháng thuốc có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc, qua môi trường, thực phẩm. Một người mang vi khuẩn kháng thuốc có thể lây cho người thân, đặc biệt là trẻ nhỏ và người cao tuổi có sức đề kháng yếu. Ở bệnh viện, nhiễm khuẩn do vi khuẩn kháng nhiều loại thuốc là thách thức lớn trong điều trị.

Việc phát triển kháng sinh mới đòi hỏi nhiều năm nghiên cứu và chi phí lớn. Nếu kháng sinh hiện có mất tác dụng nhanh hơn tốc độ ra đời của thuốc mới, những ca phẫu thuật, điều trị ung thư hay chăm sóc trẻ sinh non vốn dựa vào kháng sinh để phòng nhiễm khuẩn cũng sẽ gặp nhiều rủi ro hơn.

Vì sao kháng sinh phải có đơn

Tại Việt Nam, kháng sinh thuộc danh mục thuốc kê đơn, nghĩa là cơ sở bán lẻ chỉ được bán khi có đơn của bác sĩ. Quy định này nhằm bảo đảm kháng sinh chỉ được dùng khi có chẩn đoán nhiễm khuẩn và đúng phác đồ. Khi một nhà thuốc bán kháng sinh mà không hỏi đơn, đó là dấu hiệu cơ sở không tuân thủ quy định chuyên môn.

Các trang mạng hoặc tài khoản mạng xã hội rao bán kháng sinh không cần đơn, giao hàng tận nơi, còn có thêm rủi ro thuốc giả, thuốc kém chất lượng. Thuốc giả chứa ít hoạt chất càng thúc đẩy kháng thuốc mạnh hơn. Xem các dấu hiệu nhận biết trong bài nhận biết trang web bán thuốc online giả mạo.

Có triệu chứng thì nên làm gì

  1. Với triệu chứng nhẹ như sổ mũi, ho nhẹ, đau họng mới khởi phát: nghỉ ngơi, uống đủ nước, hỏi dược sĩ về thuốc không kê đơn giúp giảm triệu chứng.
  2. Theo dõi diễn biến: phần lớn bệnh do virus cải thiện dần sau vài ngày đến một tuần.
  3. Đi khám khi sốt cao kéo dài, triệu chứng nặng dần, khó thở, đau ngực, đau tai nhiều, tiểu buốt, tiêu chảy có máu, hoặc với trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền.
  4. Nếu được kê kháng sinh, dùng đúng theo đơn và đủ thời gian, xem hướng dẫn an toàn khi dùng kháng sinh kê đơn.
  5. Không giữ lại kháng sinh thừa và không dùng kháng sinh của người khác, lý do có trong bài hậu quả của việc dùng chung đơn thuốc.

Phòng bệnh để giảm nhu cầu kháng sinh

Cách giảm kháng thuốc hiệu quả nhất là ít bị nhiễm khuẩn hơn. Những biện pháp đơn giản bao gồm rửa tay thường xuyên, tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo, ăn chín uống sôi, che miệng khi ho, giữ vệ sinh khi chế biến thực phẩm. Mỗi lần tránh được một đợt bệnh là một lần tránh được việc dùng kháng sinh không cần thiết.

Mỗi người góp một phần

Kháng kháng sinh là vấn đề chung nhưng bắt đầu từ những quyết định cá nhân. Không tự mua kháng sinh, tin vào chẩn đoán của bác sĩ khi họ nói bạn không cần kháng sinh, dùng đúng và đủ khi được kê, không chia sẻ thuốc. Những việc đó giúp giữ cho kháng sinh còn hiệu quả khi bạn và người thân thực sự cần.

Câu hỏi thường gặp

Bác sĩ không kê kháng sinh khi tôi bị viêm họng, như vậy có đúng không?

Có thể hoàn toàn hợp lý. Nhiều trường hợp viêm họng do virus và tự khỏi. Bác sĩ dựa trên thăm khám, đôi khi xét nghiệm, để quyết định có cần kháng sinh hay không.

Đã kháng thuốc thì có hồi phục lại được không?

Kháng thuốc là đặc điểm của vi khuẩn, không phải của cơ thể. Khi bị nhiễm vi khuẩn kháng thuốc, bác sĩ sẽ cần chọn kháng sinh khác dựa trên xét nghiệm. Việc dùng kháng sinh hợp lý giúp hạn chế vi khuẩn kháng thuốc phát triển.

Kháng sinh trong thực phẩm có gây kháng thuốc không?

Việc dùng kháng sinh không hợp lý trong chăn nuôi được xem là một yếu tố góp phần vào kháng thuốc. Người tiêu dùng nên chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và nấu chín kỹ.

Mua kháng sinh online có đơn có an toàn không?

Chỉ nên dùng kênh trực tuyến của nhà thuốc được cấp phép, có dược sĩ, kiểm tra đơn hợp lệ và có thông tin pháp lý rõ ràng. Tránh các trang bán kháng sinh không cần đơn hoặc không rõ địa chỉ.

Bài liên quan